6.3 Specifieke gevaarlijke stoffen
In deze module gaat het om een set specifieke stoffen. De module is een aanvulling op module 6.2, die meer algemeen over gevaarlijke stoffen gaat. Achtereenvolgens komen aan de orde:
CMR-stoffen – vragen 7-14;
houtstof – vragen 15-17;
kwarts – vragen 18-20;
lasrook – vragen 21-25;
dieselmotorenemissie – vragen 26-29;
chroom-Vl – vragen 30-32;
asbest – vragen 33-36;
glaswol, steenwol en slakkenwol en hoge-temperatuur isolatiewol – vragen 37-39;
diisocyanaten – vragen 40-43.
Opmerking vooraf
Bij de afzonderlijke stoffen (vraag 7 t/m 43) wordt waar nodig verwezen naar de algemene vragen 1 t/m 6 (en de bijbehorende toelichtingen). Hierna wordt eerst de relevantie van de verschillende stoffen aangegeven: aard van de stof(fen), gebruikstoepassingen en mogelijke gezondheidseffecten.
1. CMR-STOFFEN
CMR-stoffen zijn carcinogene, mutagene en reprotoxische stoffen.
Carcinogene stoffen
Carcinogene oftewel kankerverwekkende stoffen zijn stoffen die kanker kunnen veroorzaken. Kanker is een ongecontroleerde deling van lichaamscellen waardoor deze kunnen groeien in omringende weefsels. Uitzaaiingen naar andere delen van het lichaam heten metastasen. Er zijn meer dan 100 soorten kanker. De snelheid waarop ongecontroleerde celdeling plaatsvindt, is voor iedere kankersoort weer anders. Sommige kankersoorten geven daardoor minder snel klachten dan andere, soms pas jaren nadat er blootstelling aan een kankerverwekkende stof is geweest, en terwijl de blootstelling inmiddels al lang gestopt is.
Naast kankerverwekkende stoffen bestaan er ook kankerverwekkende processen, werkzaamheden en omstandigheden waarbij blootstelling aan een of meerdere kankerverwekkende stoffen mogelijk is die bij de werkzaamheden ontstaan.
Enkele voorbeelden:
het zagen van hardhout, waarbij blootstelling kan plaatsvinden aan houtstof; het snijden, slijpen en boren van bakstenen, beton of asfalt, waarbij respirabel kristallijn silica (kwarts) ontstaat dat kan worden ingeademd en diep in de longen kan doordringen;
het werken op diverse plekken en onder uiteenlopende omstandigheden met aardoliedestillaten, onder andere tijdens het tanken van benzine, het inademen van uitlaatgassen van benzinemotoren en het inademen van roetdeeltjes van dieselmotoren;
bij het lassen door blootstelling aan lasrook, die vaak metaaldampen bevat, zoals bij het lassen van rvs chroom-VI ontstaat;
beitsen en verven die kankerverwekkende componenten bevatten waaraan men tijdens het werken blootgesteld kan worden door inademing en ook via de huid.
Kortom, blootstelling aan kankerverwekkende stoffen kan op diverse locaties en onder ‘onverdachte’ omstandigheden plaatsvinden. We merken het doorgaans niet op en effecten blijven vooralsnog uit. Dit betekent een extra risicofactor voor de gezondheid.
Werkingsmechanismen kankerverwekkende stoffen
Kankerverwekkende stoffen worden op basis van hun werkingsmechanisme ingedeeld in twee categorieën:
genotoxische stoffen;
niet-genotoxische stoffen.
Genotoxische stoffen
De genotoxische kankerverwekkende stoffen kunnen het erfelijk materiaal in de cel, het DNA, beschadigen (genotoxisch: ‘giftig voor het DNA’). Dit kan op twee manieren gebeuren:
op een directe wijze, door een reactie tussen de kankerverwekkende stof zelf (of een metaboliet, een omzettingsproduct ervan in het lichaam) en het DNA; en
op een indirecte wijze, door bijvoorbeeld aantasting van het eigen herstelvermogen van het DNA (het DNA-repairsysteem).
Van de genotoxische kankerverwekkende stoffen komt de directe variant, die met de stochastische (kans)werking, het meest voor. Deze stoffen kennen geen veilige drempelwaarde, dat wil zeggen dat in principe elk niveau van blootstelling tot schade kan leiden. De geldende grenswaarden zoals gegeven in lijst B2 van bijlage XIII van de Arboregeling zijn dan ook gebaseerd op risicobenaderingen met een geaccepteerde (lage) sterftekans. Hoewel er hier dus sprake kan zijn van een zogenaamd one-hit-systeem (door één molecuul kan al kanker ontstaan, net als door één lot al kans bestaat op het winnen van de hoofdprijs), is de kans dat je kanker krijgt door zo’n eenmalige blootstelling uitermate klein. Vrijwel altijd moet er sprake zijn (geweest) van herhaalde blootstelling.
Voor de indirect werkende genotoxische kankerverwekkende stoffen (bijvoorbeeld kwarts, arseen- en cadmiumverbindingen) bestaat er daarentegen wel een veilige drempelwaarde voor de blootstelling. Blootstelling beneden deze drempelwaarde leidt naar verwachting van de huidige wetenschappelijke inzichten niet tot schadelijke effecten; zie lijst B1 van bijlage XIII van de Arboregeling.
Niet-genotoxische stoffen
De niet-genotoxische kankerverwekkende stoffen veroorzaken tumorvorming doordat de normale processen van groei- en celdeling worden verstoord. Dit proces treedt vaak op in specifieke organen. Ook voor deze niet-genotoxische kankerverwekkende stoffen bestaat een drempel waar beneden geen schadelijke werking optreedt; zie lijst B1 van bijlage XIII van de Arboregeling.
Bij de etikettering en gevarenaanduiding worden carcinogene stoffen als volgt ingedeeld:
Categorie 1A: kankerverwekkend voor de mens op basis van gegevens bij de mens.
Categorie 1B: kankerverwekkend voor de mens op basis van gegevens bij het dier.
Categorie 2: verdacht carcinogeen op basis van gegevens bij mens of dier.
Mengsels met carcinogene componenten (in totaal ) van < 0,1% van categorie 1A en 1B worden niet als carcinogeen beschouwd.
Mengsels met carcinogene componenten (in totaal ) van < 1% van categorie 2 worden niet als carcinogeen beschouwd.
Werken met kankerverwekkende stoffen dient vanzelfsprekend met de grootst mogelijke voorzichtigheid te gebeuren. In een gesloten systeem, waardoor de kans op blootstelling aan de kankerverwekkende stof tot een minimum beperkt is. Enkel in die gevallen waarin dit technisch niet mogelijk is, dient gekeken te worden naar alternatieve werkwijzen waarbij de blootstelling zo veel mogelijk voorkomen kan worden.
Carcinogene stoffen worden met de volgende H-zinnen aangegeven:
H350 Kan kanker veroorzaken; kankerverwekkendheid, gevarencategorie 1A en 1B.
H350i Kan kanker veroorzaken bij inademing.
H351 Verdacht van het veroorzaken van kanker; kankerverwekkendheid, gevarencategorie 2.
Mutagene stoffen
Dit zijn stoffen die een verandering aanbrengen in ons erfelijk materiaal. Bij de etikettering en gevarenaanduiding worden mutagene stoffen ingedeeld naar erfelijke genetische schade:
Categorie 1A: kan erfelijke genetische schade bij de mens veroorzaken, op basis van gegevens bij de mens.
Categorie 1B: kan erfelijke genetische schade bij de mens veroorzaken, op basis van gegevens bij het dier.
Categorie 2: verdacht van de eigenschap dat de stof erfelijke schade kan veroorzaken.
Mengsels met mutagene componenten (in totaal) van